«معجزه آبخیزداری»|موثرترین راه کنترل سیلاب شهرها، آبخیزداری شهری است

اقتصادی
برترین ارائه دهنده خدمات فلاشینگ نما در تهران

وب سایت آسمان در راستای ارائه اخبار در زمینه های گونان اقدام به ارائه خبردرضمینه ورزشی خود با بهترین گرداوری خبر از معتبر ترین منابع به نقل از خبرگذاری ایسنا نموده. لذا در این ضمینه شما را به مطالعه خبر فوق به نقل از خبر گذاری ایسنا مینماید.

«معجزه آبخیزداری»|موثرترین راه کنترل سیلاب شهرها، آبخیزداری شهری است

یک کارشناس بخش کشاورزی با اشاره به اینکه یکی از کارکردهای آبخیزداری شهری جلوگیری از آلودگی آب است، گفت: نفوذ آب به زمین در نقطۀ بارش، نقش مهمی در مقابله با سیلاب‌های ویرانگر در کشور دارد.

– اخبار اقتصادی –

اشاره | آبخیزداری شهری از جمله مقولاتی است که در مدیریت شهری به‌خصوص مدیریت کلان‌شهرهای ایران مورد غفلت قرار گرفته است؛ و این غفلت تا اندازه­‌ای است که اگر به‌صورت جدی به آن پرداخته نشود، زندگی شهرنشینان را به‌صورت جدی به مخاطره می­‌اندازد. از این رو دربارۀ مفهوم، ضرورت و کارکردهای آبخیزداری شهری با دکتر علی شهبازی، کارشناس امور آبخیزداری، گفتگوی تفصیلی انجام دادیم. وی در این گفتگو با اشاره به اینکه آبخیزداری شهری نقش موثری در کنترل سیلاب‌های ویران‌گر و خطرناک دارد، خاطرنشان کرد از مهمترین فواید و کارکردهای آبخیزداری شهری می­‌توان به نفوذ آب به زیرزمین، حفظ کیفیت آب‌ها، جلوگیری از آلودگی منابع آب شهری، تغذیۀ سفره­‌های زیرزمینی شهرها و غیره اشاره کرد. اهم مطالبی که دکتر شهبازی در این مصاحبه به آن اشاره کردند، از این قرار است:

  • در کشور ما متولیان آبخیزداری بیشتر به اقدامات فیزیکی حفاظت آب و خاک پرداخته­‌اند و کمتر به مباحثی مثل آبخیزداری شهری توجه داشته­‌اند.
  • از کارکردهای مهم وضرورت‌های اجتناب‌ناپذیر آبخیزداری شهری، حفظ کیفیت آب‌ها و نیز جلوگیری از آلوده نشدن آن‌هاست.
  • افزایش سطوح نفوذ­پذیر در اراضی شهری به‌منظور تسهیل و تشدید نفوذ آب باران در خاک از راه‌های مؤثر افزایش کیفیت آب و جلوگیری از آلوده شدن آن است.
  • از راه‌های مقابله با سیلاب ویران‌گر، احداث مخازن با استخرهای تعدیل سیلاب یا مخازن پالایش رواناب­ شهری است که تجربۀ آن در کشورهای پیشرفته دیده می­‌شود.
  • استفاده از روکش‌های تراوا به جای روکش و سطوح نفوذناپذیر، می­‌تواند نقش مهمی در کنترل کیفیت و کمیت رواناب شهری و جلوگیری از سیلاب داشته باشد.
  • در آبخیزداری شهری بایستی به نظرات مردم و جوامع محلی عنایت ویژه شود و به شیوه­‌های مناسب از دیدگاه­‌های مردم استفاده شود.

در اینجا نظر مخاطبان عزیز را به مشروح گفتگوی تفصیلی با دکتر علی شهبازی کارشناس آبخیزداری و استاد دانشگاه جلب می‌­نماییم:

تسنیم: آقای دکتر شهبازی، منظور از آبخیزداری شهری چیست و دارای چه اهمیتی در مدیریت شهری دارد؟

شهبازی: اگر آبخیزداری را به معنی مدیریت جامع یک حوزۀ آبخیز بدانیم، شهرها نیز یکی از واحدهای اصلی یک حوزۀ آبخیز است. شهر موجودی زنده است که در محیطی طبیعی به حیات خود ادامه می­دهد، رشد می­‌کند، بیمار می­‌شود و می­‌میرد. با تأمل در اجزاء درونی این موجود زنده، مجموعه­‌ها و عناصری قابل مشاهده است که در ظاهر مجزا ولی در باطن کاملاً به هم مربوط و تأثیرگذارند. با تبدیل حوزه­‌های آبخیز غیرشهری به شهری و در نتیجه تغییر کاربری اراضی از حالت طبیعی مانند کشاورزی، مرتعی و جنگلی به شهری موضوعات پیچیده­‌ای همچون تغییر کیفیت و کمیت منابع آبی، سیل، آبگرفتگی معابر، خسارات جانی و مالی، ترافیک و مشکلات ترابری و حمل‌ونقلی و بسیاری از موارد دیگر به‌وجود آمده است. با گسترش شهرها و توسعۀ ناهمگون اقتصادی، رژیم هیدرولوژیکی حوزه­‌های آبخیز نیز دچار تغییر شده، به‌طوری‌که بیشتر بارش‌ها به رواناب تبدیل می­‌شود و گاهی اوقات در برخی مناطق، شاهد سیلاب‌های خطرناک و ویران‌گر هستیم که برای مقابله با این مخاطرات، آبخیزداری شهری می­‌تواند راهکاری مفید و مؤثر باشد.

در کشور ما متولیان آبخیزداری به اقدامات حفاظت آب و خاک بیشتر در حوزه‌های آبخیز بالادست (حوزه‌های آبخیز طبیعی) پرداخته­‌اند و کمتر به مباحثی مثل آبخیزداری شهری توجه داشته­‌اند. این در حالی است که چنانچه به این مقوله مهم به‌صورت صحیح و اصولی نگاه نشود، ممکن است مخاطرات گسترده­‌ای را برای مردم کلان‌شهرها به دنبال داشته باشد. چنان که مسائل و مشکلاتی که امروزه پیش آمده، نتیجۀ عملکرد پیشنیان است. قطعاً اگر ما در این مقطع زمانی درست مدیریت نکنیم و رفتارها و عادات خود را بر مبنای علم و خرد پایه­‌ریزی ننماییم، عواقب آن گریبان­‌گیر نسل­‌های آینده خواهد شد.

تسنیم: آبخیزداری شهری کدام ضرورت، کارکرد و آثاری در مدیریت شهری است؟

آبخیزداری شهری دارای اهمیت و کارکردهای فراوان است. یکی از این ضرورت‌ها و کارکردها و فواید، مقابله با سیلاب‌های خطرناک است که کشور در سال‌های مختلف درگیر آن است. این سیلاب‌ها­ در مناطق شهری می­‌تواند دو علت عمده داشته باشد؛ علت اول سیلاب در مناطق شهری بر اثر طغیان آب رودخانه­‌هاست، که ممکن است دچار آب گرفتگی شوند و علت دوم سیلاب‌های شدید شهری که باعث آب­گرفتگی معابر و ساختمان‌ها در مناطق پست یا در مناطقی که ساختمان‌های زیادی در آبراهه­‌های قدیمی، زیرگذرها، فرورفتگی بزرگراه­‌ها و غیره می­‌شوند، معمولاً چنین سیلاب­‌هایی عمدتاً در اثر عدم کفایت سیستم جمع­‌آوری باران شهری ایجاد می­‌شوند و عموماً در اثر آشغال‌هایی که ورودی لوله­‌ها و کانال‌ها یا خروجی­ حوضه­‌ها را مسدود می­‌کنند، شرایط وخیم­‌تر می­‌شود.

همچنین از دیگر کارکردهای مهم وضرورت‌های اجتناب‌ناپذیر آبخیزداری شهری، حفظ کیفیت آب‌ها و نیز جلوگیری از آلوده شدن آب‌هاست؛مهندسین و طراحان در دهه‌ه­ای قبل، رواناب‌های شهری را فقط از جنبه­‌های کنترل سیلاب و انتقال هرچه سریعترِ آنها به خارج از شهر مورد توجه قرار می­‌دادند. امروزه با مشخص شدن اثرات منفی منابع غیرنقطه­‌ای آلودگی بر آب‌های پذیرنده، امر کنترل کیفیت رواناب‌های شهری از اهمیت زیادی برخوردار است. از ابتدای دهۀ 1980 میلادی در بسیاری از کشورها مقررات و استاندارهایی برای کنترل کیفیت رواناب‌های شهری و مقررات تخلیه آنها در آب‌های پذیرندۀ اطراف شهر وضع شده و این مقررات به‌طور مرتب اصلاح می­‌شوند. به‌طور مثال، در سال 1988 میلادی، سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا اولین پیش­‌نویس برنامه­‌های کنترل کیفیت رواناب­‌های شهری را ارائه داده و در سال 1995 میلادی نیز مقررات نهایی را برای شهرهایی که جمعیت بیش از یک میلیون نفر دارند وضع و منتشر نمود. در ایران در دو دهۀ اخیر به امر کنترل آلودگی فاضلاب­‌های شهری و صنعتی از طریق ایجاد شبکه­‌های جمع­‌آوری و تصفیه­‌خانه­‌های فاضلاب توجه وافر شده است، لیکن در زمینۀ کنترل آلودگی رواناب شهری تاکنون اقدامات کافی به‌عمل نیامده ­است.

یکی دیگر از ضرورت‌های پرداختن به آبخیزداری شهری، تغذیه سفره­‌های آب زیرزمینی است؛ توسعۀ شهری به‌طور مستقیم روی پدیدۀ نفوذ تأثیر گذاشته و تغذیۀ آب­‌های زیرزمینی را کاهش می­‌دهد. در حوزه­‌های آبخیز شهری، جریان زیرزمینی به‌علت کاهش نفوذ، تقریباً قطع می­‌شود و جریان زیر قشری نیز در حد جزئی ادامه می­‌یابد. در حوزه­‌های آبخیز شهری، مؤلفۀ غالب، جریان سطحی یا جریان سریع است که یکی از اثرات مشخص پدیدۀ شهرسازی است.

تسنیم: سیلاب و رواناب‌ها چگونه می­‌تواند بر روی کیفیت آب تاثیرگذار باشد و آن را آلوده کند؟

شهبازی: یکی از عواملی که می­‌تواند تأثیر بسیار زیادی روی رواناب و کیفیت آب‌های سطحی داشته باشد و منابع آبی را آلوده کند، آلودگی­‌های تجمع یافته در مناطق غیرقابل نفوذ شهری در طی روزهای خشک می­‌باشد، که در مواقع بارندگی توسط آب باران شسته شده و سریعاً به منابع آب می­‌پیوندند. علاوه بر این عدم جمع‌آوری صحیح و اصولی پسماند و زباله­‌های شهری می­‌تواند باعث شود زمان سیل، این زباله­‌ها باعث آلوده شدن منابع آب شود. از این رو مدیریت صحیح جمع­‌آوری زباله­‌های شهری از نکاتی است که می‌تواند از انباشته شدن آلودگی­‌ها و ملحق شدن آنها به سیستم رواناب شهری در زمان سیل، جلوگیری کند.

عامل دیگری که می­‌تواند زمان سیل باعث آلودگی شود، نبود کانال­های مجزا برای جمع­‌آوری رواناب است، در بیشتر مناطق کشور کانال­‌ها از نوع مرکب هستند یعنی برای جمع­‌آوری فاضلاب‌های شهر و رواناب ایجادی در مواقع بارندگی از یک نوع کانال استفاده می­‌گردد، وقتی باران می­‌بارد و آب باران با فاضلاب خانگی مخلوط می­‌شوند، طبیعتاً آلودگی را افزایش داده و تصفیۀ توأم آنها را مشکل‌تر می‌سازد، این در حالی است که می­‌توان به روش‌ها و فنون مختلف آبخیزداری شهری، رواناب‌های ایجادی را قبل از ورود به کانال­‌های هدایت فاضلاب ذخیره و برای مصارف گوناگون از قبیل آبیاری فضای سبز، استفاده در آتش­‌نشانی­‌ها، زراعت چوب و … استفاده نمود، ولی در صورت مخلوط شدن آن با فاضلاب شهری، فرآیندهای تصفیۀ پیچیده‌ و پرهزینه­‌تری را می‌طلبد.

تسنیم: از منظر آبخیزداری شهری و در رویکرد نوین مدیریت آبهای سطحی، چه روش‌ها و فنونی برای کنترل سیلاب و جلوگیری از آلودگی آب وجود دارد؟

شهبازی: رویکرد نوین یا مدرن به مدیریت آب‌های سطحی شهرها اساساً به روش­‌ها و فنونی اطلاق می­‌شود که جهت احیای مصنوعی چرخۀ طبیعی آب در شهر عمل می­‌کنند، یعنی می­‌کوشند حجم و اوج آب‌دهی رواناب‌ها و میزان آلودگی در آب‌های جاری ناشی از بارندگی در سطح شهر به حد و میزانی تقلیل یابد که قبلاً پیش از توسعۀ اراضی شهر در اراضی بایر پیرامون شهر قدیم وجود داشت. برخی از ملل از آن هم فراتر رفته، آنچه سهم شرایط طبیعی پیش از احداث و توسعۀ شهر بوده، را معلوم و مشخص نموده و آن را به‌صورت یک سلسله از اهداف کمّی معین طرح‌های مدیریت آب‌های سطحی که می­‌باید به آن دست یابند، به‌صورت رسمی و قانونی اعلام نموده­‌اند.

روش‌ها و فنون آبخیزداری که در جهت احیای شرایط طبیعی عمل می­‌کنند و طبق دیدگاه­‌های امروزی می­‌باید در سطح کلان برنامه­‌ریزی تا پایین­‌ترین سطوح اجرایی مورد توجه قرار گیرند به اختصار و فهرست­‌وار عبارتند از: افزایش سطوح نفوذ­پذیر در اراضی شهری به منظور تسهیل و تشدید نفوذ آب باران در خاک؛ کاهش سطح نفوذناپذیر شهرها که منجر به تطویل زمان حرکت رواناب و در نتیجه کاهش اوج آب‌دهی جریان سطحی؛ تسهیل و تشدید نفوذ آب باران در خاک و افزایش پتانسیل تغذیۀ آب‌های زیرزمینی شهری؛ کنترل رواناب در منشأ یعنی جلوگیری از حرکت رواناب روی سطوح اراضی شهری که به مفهوم جلوگیری از تشدید آلودگی رواناب می­باشد؛ استفاده از انواع تأسیسات کوچک، ساده، بسیار متعدد و پراکنده در سطح شهر برای بازداشتن آلوده­‌ترین بخش رواناب و تصفیۀ آن به ساده­‌ترین روش­‌های ممکن؛ تنظیف و پاک‌سازی منظم و مستمر معابر و اماکن عمومی به روش­‌های مؤثر و به کمک تجهیزات کارآمد؛ آگاه­‌سازی و آموزش همگانی و جلب مشارکت مردم برای حفاظت از محیط زیست و پاکیزه نگهداری شهر.

تسنیم: به‌صورت مشخص آبخیزداری شهری چه راه­‌حل‌هایی می­‌تواند برای مقابله با سیلاب‌های ویران‌گر پیشنهاد نماید؟

شهبازی: مهمتر راه‌­حهای آبخیزداری شهری برای مقابله با سیلاب و مدیریت رواناب‌های شهری، نفوذ آب به زمین است و این راه حل می­‌تواند به شیوه­‌ها و طرق مختلف انجام شود؛ از جمله این شیوه­‌ها، استفاده از فضاهای باز در درون محدوده شهرها و به­‌ویژه استفاده از پارک­‌ها برای احداث استخرهای کنترل سیلاب است که غالباً باید در مراحل اولیۀ برنامه­‌ریزی کاربری اراضی و تهیۀ طرح جامع توسعۀ شهر، پیش­‌بینی و گنجانده شود. احداث مخازن با استخرهای تعدیل سیلاب یا مخازن پالایش رواناب­ شهری در برخی کشورها از جمله کانادا، استرالیا و ایالات متحده به‌عنوان یک راه حل اصلی و اساسی برای حل مشکل عمران اراضی در درون مرزهای محدود برنامه­‌ریزی شدۀ توسعۀ شهر، مطرح است. در این گونه کشورها، احداث استخرهای تعدیل سیلاب جزء لاینفک از طرح عمران اراضی نو­آباد تلقی شده و استفاده از اینگونه تأسیسات به موجب قانون، الزامی و اجباری است.

راه­‌حل بعدی برای کنترل سیلاب شهری و جریان یافتن رواناب در شهرها، استفاده از روکش‌های تراوا به‌جای روکش‌ها و سطوح نفوذناپذیر در شهرهاست، این روش جزء معدود روش‌های کنترل کیفیت و کمیت رواناب و فنون مدرن است که از پشتوانۀ تحقیقاتی گسترده و جامع در اروپا و ایالات متحده برخودار است. به‌طور کلی، عملکرد بلندمدت روکشهای تراوا بسیار مثبت گزارش شده اگرچه باید تحقیقات داخلی نیز در این زمینه انجام پذیرد.

البته استفاده از سطوح نفوذناپذیر در مناطق شهری، غیرقابل اجتناب است؛ لذا می‌توان با اقداماتی چون کاهش پارکینگ‌های اختصاصی و احداث پارکینگ‌های گروهی، جلوگیری از احداث پیاده­‌روها و جاده­‌های بسیار عریض و غیراصولی به‌خصوص در محدودۀ مناطق مسکونی، تشویق به استفادۀ بیشتر از مصالح نفوذ­پذیر و هدایت رواناب به سمت سطوح قابل نفوذ، مساحت نفوذناپذیری را به حداقل کاهش می­‌دهد و در مقابل رواناب کمتر و آب بیشتر و با کیفیت­‌تری را به همراه دارد.

یکی از مواردی که در کنترل سیلاب و رواناب‌های شهری حائز اهمیت است، شناخت زمان و مکان تمرکز سیل در حوزۀ آبخیز شهری است؛ از این رو پیشنهاد می­‌شود، تمامی عوامل مؤثر بر زمان تمرکز در حوزۀ آبخیز شهری مشخص شود سپس با استفاده از عوامل تعیین شده و میزان اهمیت و تأثیرگذاری آنها روابط مناسبی برای برآورد زمان تمرکز ارائه گردد. علاوه بر این در بعد مدیریتی نیز، فعالیت­‌های گسترده و مستمر در زمینۀ آگاه‌سازی مردم و ارتقاء سطح همکاری عمومی برای حفاظت از محیط­‌زیست، پاکیزه نگهداری شهر و اجتناب از دفع غیرمسئولانۀ زباله و نخاله در آب‌گذرها نقش بسیار مهمی در خسارات ناشی از سیلاب و آلودگی حاصل از آن دارد.

یکی از راه‌های مؤثر دیگر برای جلوگیری از آلودگی شهرها به‌وسیلۀ رواناب‌های جاری و سیلاب، ایجاد سیستم مناسب جمع­‌آوری زباله و همچنین نصب تابلوها و علائم بیشتر در مناطق حساس به آبگرفتگی واستقرار سطل‌ها و مخازن زباله در فواصل کوتاه، به منظور جلوگیری از انباشت زباله و ریزش آنها بر روی زمین و داخل آب‌گذرهاست که این مسئله نقش مهمی در عدم آلودگی شهرها دارد.

راه­‌حل دیگر برای کنترل سیلاب و رواناب‌های شهری استفاده از جوی باغچه است؛ امروزه به‌عنوان یکی از اقدامات مفید و مؤثر برای کنترل و به‌سازی کیفیت رواناب شهری شناخته می­‌شود، که قرن‌ها در ایران سابقه داشته است. کاربرد جوی­‌باغچه غالباً در آن نواحی و بخش‌هایی از شهر توصیه می­‌شود که در دست عمران و شهرسازی قرار دارد. این اقدام که شباهت بیشتری با شرایط و رفتار رواناب در حوزه­‌های طبیعی دارد، مزایای معینی دارند که اساساً به نفع بهبود کیفیت آب، کاهش حجم و اوج رواناب­‌ها و احیای چرخۀ آب در شهر می­‌باشد.

البته در مدیریت سیلاب و جریان آبهای سطحی باید توجه داشت، از آنجا که کیفیت رواناب در ارتباط با کمیت آن تغییر می­‌کند و کمیت رواناب شهری تابع میزان نفوذناپذیری ترکیب و تراکم ساختمانی و بافت شهری و کاربری اراضی و به‌طور کلی معماری شهرهاست، باید به نکات شهرسازی طبق اصول و فنون آبخیزداری توجه شود؛ برای نمونه برای جلوگیری از ایجاد آبگرفتگی معابر و کاهش میزان آب ورودی حاصل از بارندگی به داخل زه‌کش­‌های شهری می­‌توان مخازنی هر چند کوچک در حیاط و یا پارکینگ خانه­‌ها (علی‌الخصوص خانه­‌های ویلایی) طراحی کرد و بخشی از بارندگی را در آن ذخیره و برای مصارفی همچون شستشوی حیاط، ماشین، آبیاری فضای سبز استفاده کرد، حتی می­‌توان جهت صرفه­‌جویی و جلوگیری از هدررفت آب در داخل ساختمان از دوسینک مختلف استفاده کرد و در مواقع غیربارانی آب سینکی که برای مصارفی از قبیل وضو گرفتن، شستشوی میوه و سبزیجات و … استفاده می­‌شود را به داخل آن هدایت و برای مصارفی که اشاره شد استفاده کرد.

تسنیم: مواردی که اشاره شد بیشتر از جنس فیزیکی و سازه­‌ای بود. برای مقابله با عوارض منفی جریان‌های آب سطحی و مقابله با سیلاب به لحاظ مدیریتی، چه پیشنهاداتی دارید؟

شهبازی: پیشنهاد اول آن است به لحاظ مدیریتی کلان‌شهرها، جمیع موارد و موضوعات مرتبط با آب شهر و از جمله مدیریت سیلاب‌های شهری می­‌باید در نخستین مراحل برنامه­‌ریزی کاربری اراضی شهر مطرح گردد و در برنامه­‌ریزی کاربری اراضی گنجانده شود. از این رو لازم است در مراحل اولیه از کارشناسان خبرۀ آبخیزداری استفاده شود؛ ثانیاً باید دقت شود هدف‌گذاری برای کنترل و بهبود کیفیت رواناب‌های شهری و مقابله با سیلاب، بایستی متکی بر شرایط و نیازهای محیط‌زیست پذیرندۀ رواناب شهر و با عنایت مکفی به نظرات مردم انجام پذیرد و به شیوه­‌های مناسب از دیدگاه­‌های مردم بهره­‌مند گردد. ثالثاً برنامه­‌ریزی و مدیریت آب‌های سطحی باید محتاطانه باشد، مسائل و مشکلات آتی را پیش­‌بینی نموده تا حد امکان از بروز آن مسائل جلوگیری کند و اصل پایداری و اعتدال در بهره­‌برداری از منابع آب برای نسل‌های فعلی و آتی را در جوار ضرورت حفاظت از محیط‌زیست مراعات کند.

انتهای پیام/

منبع | Refrence

بزرگترین ارائه دهنده خبرهای گوناگون در ضمینه های مختلف در بستر وب به صورت فوق العاده سریع